Emlash – turlari, o‘tqazilish tartibi, emlash kalendari va qarshi ko‘rsatmalar

Vaksinatsiya (emlash) – bu sun’iy immunitet hosil qilish bo‘lib, organizmga patogen mikroorganizmlarning antigenini yuborib, kasallik chaqiruvchi infeksiyalardan himoyalanish usulidir. Organizmga mikroorganizm antigenini yuborgandan keyin unga qarshi maxsus antitelo ishlab chiqariladi.

Vaksinatsiya profilaktika maqsadida va davolash maqsadida o‘tkaziladi. Vaksina, patogen mikroorganizmlarning tirik, lekin kuchsiz shtammlaridan tayyorlansa, samarasi yaxshiroq bo‘ladi (tahminan 10-15 %), o‘lgan mikroorganizmlar shtammlardan tayyorlangan vaksinalar organizmda uzoq muddat immunitet hosil qilishini talab qiladi. Hozirgi zamonaviy tibbiyotda ikkala turdagi vaksinalar ham o‘tkaziladi, ayniqsa noaktiv (o‘lgan mikroorganizmlar) vaksina maktab yoshigacha bo‘lgan bolalarda ko‘p qo‘llaniladi.

Vaksina turlari

Mikroorganizm xarakteriga ko‘ra:

  • Bakterial – tayyorlanish turi – tirik, kuchsizlantirilgan mikroorganizmlardan. Immunogen tabiatiga ko‘ra gen-injenerlik yo‘li bilan tayyorlangan vaksina.
  • Maxsus hujayralarda bakteriya RNK si va oqsillari joylashtirilgan vaksina.
  • Vektor vaksina yoki rekombinant – bakteriyaning oqsil sintez qiluvchi genini olib, xavfsiz bakteriyaga joylashtiriladi va shu yo‘l bilan organizm emlanadi.

Virusli

Virusli – tayyorlanish turi – o‘ldirilgan (noaktiv) vaksina. Immunogen tabiatiga ko‘ra- virionli vaksina-virus yoki bakteriyalardan o‘zini tiklash qobiliyati saqlangan vaksina.

Rikketsioz

Rikketsioz – immunogen tabiatiga ko‘ra – kimyoviy, anatoksik, submikrob yoki subvirion vaksina-mikroorganizmning hayot faoliyatida ajratgan moddalaridan tayyorlangan vaksina. Sintetik vaksina-kimyoviy sintez natijasida olingan maxsus kimyoviy modda.

Vaksinalar monovalent, ya’ni aynan bir konkret kasallik chaqiruvchi mikroorganizmga qarshi va polivalent bir necha vaksinalar qo‘shilishidan tayyorlangan preparat (masalan AKDS – adsorbsiyalangan ko‘k yo‘tal, difteriya, qoqsholga qarshi vaksina) ko‘rinishida bo‘lishi mumkin.

Emlash qanday olib boriladi?

Bolalarda emlash o‘tkazish bir necha usullar bilan olib boriladi:

Mushak orasiga – eng ko‘p tarqalgan, samarali emlash yo‘li. Bunda yuborilgan vaksina tez so‘rilib, immunitet hosil bo‘lishi va preparatga qarshi reaksiyalar bermaydi. Chunki mushaklar teridan ancha ichkarida bo‘lib, qon tomirlar bilan boy bo‘lgani sababli, immun tizimi vaksina haqida qisqa muddatda xabar topadi.

emlash
Foto: www.shutterstock.com

Vaksina yuborish texnikasi va joyi: 2 yoshgacha bo‘lgan bolalarda son mushagining uchdan bir qismi o‘rtasiga, ichki old sohasiga perpendikulyar (90 C) holatda ineksiya qilinadi. 2 yoshdan katta bolalarda yelka mushagining o‘rta qismiga, yon tomondan ineksiya qilinadi. Shprits ignalari 1,5 sm dan uzun bo‘lmagani sababli dumba mushagi orqali emlagan ma’qul, bunda ineksiya mushak orasiga emas, balki teri ostiga yuborilib qoladi.

Peroral (og‘iz orqali) yutish yo‘li bilan enteroviruslarga qarshi vaksinalar yuboriladi, masalan tirik poliomiyelit (OPV) virusiga qarshi vaksina.

Vaksina yuborish texnikasi va joyi: kerakli bo‘lgan vaksina tomchilari og‘izga tomiziladi, yoki kichik bo‘lak qandga tomizilib, bolaga yedirish kerak bo‘ladi. Bunda vaksinaning yoqimsiz ta’mini bola sezmaydi. Bunday emlash usuli qiyinchilik tug‘dirmaydi, lekin ayrim kamchiliklarga ega, dozalarni aniq berishda xotolikarga yo‘l qo‘yilishi mumkin yoki ichaklar tizimidan so‘rilishi qiyin bo‘lishi mumkin.

Teriga va teri ostiga ineksiya qilish – silga qarshi BSJ (Bacillus Calmette-Guerin), tirik qurutilgan tulyaremiya va suvchechakka qarshi vaksina kabilar. Boshqa turdagi vaksina preparatlari bu usul bilan o‘tkazilmaydi.

O‘QING:  Qiz bolalarda vulvit kasalligi - sabablari, belgilari, turlari va davolash usullari

Vaksina yuborish texnikasi va joyi: odatda teri ostiga vaksina yelka sohasi uchdan bir qismi terisiga yoki bilak sohasi terisiga qilinadi. Ineksiya o‘tkazish uchun maxsus ingichka ignali shprits yordamida qo‘llarga parallel ravishda yuboriladi. Muolajaning to‘g‘ri bajarilaganini terida oqish rang paydo bo‘lganidan bilib olish mumkin, ineksiya davomidayoq hosil bo‘la boshlaydi.

Teri osti ineksiyasi tirik va noaktiv vakasinalarni parotit (tepki), qizilcha, sariq isitma kabilar qilinadi. Teri ostiga vaksinani yuborishning kamchiligi shundaki, organizmda shu kasallikka qarshi immunitet sekin hosil bo‘ladi, ayniqsa noaktiv vaksinalar yuborilgan bo‘lsa. Bundan tashqari teri ostiga gepatit B va quturishga qarshi vaksinani yuborib bo‘lmaydi.

Vaksina yuborish texnikasi va joyi: ineksiya qilish joyi kurak osti, yelkaning uchdan bir qismi yoki sonning oldingi qismi teri osti qavati. Teri barmoqlar yordamida urma hosil qilib ushlanadi va shu joyga shprits iganasi kirgiziladi. Bu usul bilan yuborilayotgan vaksina preparatining aniq dozalarini yuborish samarali jihatlaridan hisoblanadi.

Intranazal (burun orqali) – asosan aerozol ko‘rinishida burun orqali yuboriladi, kam hollarda maz, gel va krem ko‘rinishlarida ham qo‘llaniladi. Bu yo‘l bilan o‘tkazilgan vaksinatsiya sistemali bo‘lmay, mahalliy shilliq qavatlarni mikroorganizmlardan himoya qiladi va vaqtinchalik ta’sir qiladi. Intranazal vaksinatsiya havo-tomchi yo‘li bilan yuqadigan kasalliklarda, masalan gripp, qizamiq, qizilcha kabi kasalliklarda.

Vaksina yuborish texnikasi va joyi: ko‘rsatilgan dozada vaksinani aerozol yoki pipetka yordamida burunga tomiziladi. Maz va gel ko‘rinishdagi vaksina prepratlari tampon (paxta) yordamida burun shilliq qavatga surtiladi. Bu usulning kamchiligi yuborilgan vaksina oshqozonga tushishi mumkin. O‘tkazish texnikasi ona o‘tirgan holatda bolaning yuzini o‘ziga qaratib, oyoqlarini o‘zining oyoqlari orasiga oladi, bolaning bir qo‘li oldinda bir qo‘li onaning orqasida bo‘ladi va burun shilliq qavatiga manupulyatsiya o‘tkaziladi.

Revaksinatsiya nima?

Reavksinatsiya o‘z nomi bilan – organizm kasallikka qarshi immunitetini kuchaytirish maqsadida qaytadan vaksina yuborish deganidir. (Har qanday terminga qo‘shilgan “re” qo‘shimchasi “qayta” degan ma’noni anglatadi.) Qayta vaksinatsiya o‘tkazilganda organizm immuniteti kuchayadi.

Revaksinatsiya o‘tkazish ayrim turdagi emlashlar uchun xos, ba’zi vaksinalar yetti martagacha qayta o‘tkazilsa, ayrimlari faqatgina bir marotaba o‘tkaziladi. Masalan, difteriya (bo‘g‘ma) va qoqsholga qarshi revaksinatsiya 16 yoshgacha uch marotaba, keyinchalik har 10 yilda 1 marotaba 56 yoshgacha o‘tkaziladi.

Asosiy infeksiyalarga qarshi vaksinatsiyalar

emlash kalendari
Foto: www.shutterstock.com

Mamlakatimizda 2 xil vaksinatsiyalar farqlanadi: asosiy va qo‘shimcha.

Asosiy – mahalliy mavsumga qarab, eng og‘ir va hayot uchun xavfli bo‘lgan kasalliklarga qarshi profilaktik vaksina o‘tkazish.

Qo‘shimcha – xohishga ko‘ra, hayot tarzidan kelib chiqib (masalan sayohatga chiqishdan oldin), epidemik holatga qarab vaksinatsiya o‘tkazish.

Profilaktik vaksinalar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  • Pnevmokokkga qarshi vaksina – Streptococcus pneumonia bakteriyasiga qarshi vaksina, uning 23 ga yaqin xavfli shtammlariiga qarshi (PNEVMO-23) vaksinatsiya;
  • Meningokokkga qarshi vaksina – bu bakteriyaning o‘ziga xosligi shundaki, meningokokkning himoya kapsulasiga qarshi 1 yoshdan 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar tabiiy ravishda immunitet hosil qila olishmaydi, shuning uchun meningit kasalligi bilan 50 % ga yaqin bolalar kasallanadilar. Meningokokk qarshi ikki xil vaksina bor: Rossiya va Fransiya ishlab chiqargan (A va C shtammga qarshi).
  • Ensefalitga qarshi vaksina – virus chaqiruvchi o‘choqli, markaziy asab tizimini zararlovchi, kanalar chaqishidan kelib chiqadigan kasallik. Bolalarni ochiq tabiat qo‘yniga olib chiqqanda hasharot chaqib olib kasallikni yuqtirib olmaslik uchun vaksinatsiyalar profilaktik maqsadda o‘tkazish kerak.
  • Sayohatga chiqmoqchi bo‘lganlar, borayotgan mamlakatlarida qanday kasallik turlari uchrashini va ularga qarshi vaksinalar bilan himoyalanishi zarur bo‘ladi. Mamlakatlarda uchraydigan kasalliklar haqida BJSST ning rasmiy saytidan ma’lumot olish mumkin.
O‘QING:  Chaqaloqni choʻmiltirish tartibi va foydali tomonlari

Profilaktik emlash kalendari

Yosh Emlash nomi
1 sutka VGB-1
2-5 kun OPV-0 + BSJ-1
2 oy penta-1(AKDS-1,VGB-2, XIB.-1) OPV-1

Rota-1 (oral rotavirusga qarshi) PNЕVMO-1

3 oy penta -2 (AKDS-2, VGB-3, XIB.-2) OPV-2

Rota-2 (oral rotavirusga qarshi) PNЕVMO-2

4 oy penta -3 (AKDS-3, VGB-4, XIB.-3) OPV-3

IPV

12 oy KPK -1 PNЕVMO-3
16 oy AKDS –4 OPV – 4
6 yosh KPK -2
1 sinf (7 yosh) ADS-M– 5, OPV-5
9-12 yosh VPCH *
16 yosh ADS-M – 6

Eslatma:

  • KPK-qizamiq, parotit va qizilchaga qarshi jonli uch valentli vaksinatsiya o‘tkazish.
  • AKDS+GB+XIB – ko‘kyo‘tal, difteriya, qoqshol (AKDS), B gepatiti (VGB), gemofilis inflyuyensiyasining B turi gemofilisiga qarshi pentavalent vaksinatsiyasi.
  • Rota – oral rotavirusga qarshi vaksina
  • Pnevmo – pnevmokokka qarshi vaksina
  • IPV – inaktiv poliomiyelitga qarshi vaksina
  • VPCH* – odam papilloma virusiga qarshi vaksina

Bog‘cha yoshidagi bolalarda o‘tkaziladigan vaksinatsiya

Bog‘chaga chiqishdan avval bolalar bir qator qo‘shimcha vaksinalar olishi kerak. Ular quyidagilar:

Bog‘chagacha bo‘lgan bolalarda o‘tkaziladigan vaksinalar

Bog‘chaga chiqishdan 2 oy oldin emlash – gempfil infeksiyasi, meningokokk infeksiyasi. Ma’lumot – 18 oylikdan boshlab o‘tkazish mumkin. Agarda qarshi ko‘rsatmalar bo‘lsa, 6 oylikdan har 3 oyda o‘tkaziladi.

  • 2 yoshdan o‘tganda bog‘chaga chiqishdan 1 oy oldin pnevmokokk qarshi emlash;
  • Har yili kuz oylarida grippga qarshi emlash maqsadga muvofiqdir.

Bolalarni emlashga tayyorlash

Bolalarni emlashga tayyorlashda elementar qoidalarni bilib olish zarur, ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  • Qon va siydik tahlilisiz hech qaysi shifokor bolalarni emlashga ko‘rsatma bermaydi;
  • Bolalar nevropatologi xulosasi;
  • Allergolog tavsiyalari, allergik reaksiya profilaktikasi;
  • Isitma tushuruvchi preparatlar, masalan parasetamol shamchalari;
  • Vaksina oldidan yangi turdagi ovqat mahsulotlarini bermaslik;
  • Vaksinadan 2 kun oldin antigistamin prepratlar berish, allergik reaksiyaning oldini olish;
  • Bolalarni emlash bilan hech qachon qo‘rqitmang (hazillashib ham), agar ineksiyaning og‘riqliligi haqida so‘rasa – to‘g‘risini tushuntiring “ bu biroz og‘riqli, lekin tez va chidasa bo‘ladi” deb.
  • Bolaning eng qiziq bo‘lgan o‘yinchoqlarini o‘zingiz bilan birga olib yuring;

Emlash vaqtida

Emlashga tayyorgarlik ko‘rganingizdan keyin, emlash vaqtida kerak bo‘ladigan ayrim maslahatlar bilan tanishib oling:

  • Emlash uchun uydan chiqayotganingizda bolaning tana haroratini o‘lchang – tana harorati 37 C dan past bo‘lishi kerak, ineksiya oldidan ham shifokorda bola tana haroratini o‘lchashni so‘rang;
  • Bolaga qanday vaksina qilinayotganini, uning ishlab chiqarilgan joyi va sanasini shifokoringizdan so‘rab oling;
  • Agar sizda shifokor yoki hamshiraga gumon qilayotgan bo‘lsangiz, boshqa kunni kuting yoki hamshirani almashtirishni so‘rang;
  • O‘zingizdagi hayajonni bosib oling, xavotirlanish tezlik bilan bolangizga ham o‘tishi mumkin;
  • Bolangiz xavotirlanayotgan bo‘lsa, uni chalg‘itishga harakat qiling, gapga soling;
  • Ineksiyadan so‘ng bolaning yig‘lashi norma bo‘lib, uni ovutishga harakat qiling, og‘riq chuqur nafas olib chiqarganda o‘tib ketishini ayting;

Emlashdan so‘ng

Emlashgacha bo‘lgan vaqtda qandaydir kamchiliklarga yo‘l qo‘ygan bo‘lsangiz, emlash o‘tkazilgandan keyin quyidagi maslahatlar sizga yordam berishi mumkin:

  • Shifokoringizga savollar bering, emlashdan keyin bo‘ladigan asoratlar haqida ma’lumot oling va qanday chora tadbirlar o‘tkazish kerakligini bilib oling;
  • Emlashdan so‘ng poliklinikada kamida 30 daqiqa o‘tiring;
  • AKDS vaksinasini issiq ob-havoda o‘tkazmaganingiz ma’qul, agar vaksinatsiya qilingan bo‘lsa, uyga qaytganingizdan keyin bolaga haroratni tushiruvchi prepratlar bering;
  • Agar bolada tana harorati ko‘tarilsa (bu AKDS da norma) – xona haroratida turgan suv bilan bolani ho‘llash mumkin (bunda spirtdan (!) foydalanmang, u nozik terini ta’sirlaydi).
  • Bolada harorat tushiruvchi preparatlar o‘zining nojo‘ya ta’sirlari va qabul qilish limiti borligini ham unutmang;
  • Isitmani tushirish uchun aspirin preparatini 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarga berish qat’iyan man qilinadi;
  • AKDS vaksinatsiyasida faqatgina tana harorati ko‘tarilmay, umumiy holsizlik, talvasalar ham kuzatilishi mumkin. Bu holat shartli ravishda norma hisoblanadi.
  • Mantu vaksinasini qabul qilgandan keyin 1 kun o‘tib bolani xona haroratidagi suvdagi cho‘miltirish lozim;
  • Emlash o‘tgandan 3 kun o‘tib bolaning ovqatlanish tartibini ham o‘zgartirish mumkin;
  • Ineksiyadan keyin mahalliy reaksiyalar paydo bo‘lsa, o‘sha joyga iliq kompress qilish zarur, masalan iliq suv bilan;

Esda saqlang, tirik vaksinalar bolada nojo‘ya ta’sirlar yuzaga chiqarib, emlashdan keyin 5-kundan boshlab 12-kunigacha davom etishi mumkin.

Noaktiv vaksinalarning nojo‘ya ta’sirlari, ko‘pincha yondosh holatlar bilan tushuntiriladi – masalan emlangan vaqtda bolaning tishi chiqayotgan, yoki bolada shamollash asoratlari boshlanayotgan bo‘ladi.

Chin va soxta qarshi ko‘rsatmalar

Tibbiyot amaliyotida emlashlarga qarshi bir qator qarshi ko‘rsatmalar bor, masalan:

  • Chin qarshi ko‘rsatmalar – vaksina preparatlariga haqiqatdan ham qarshi ko‘rsatmalar bo‘lgan holatlarga aytiladi. Bular vaksina yo‘riqnomasida keltirilgan bo‘ladi.
  • Soxta qarshi ko‘rsatmalar – ayrim malakasiz shifokorlar yoki qarindosh urug‘larning vaksinalar haqida to‘liq ma’lumotga ega bo‘lmagan shaxslar tomonidan aytiladigan holatlardir.

Bundan tashqari:

  • Shartli (nisbiy, vaziyatga bog‘liq) qarshi ko‘rsatmalar – bunday holatlar ham chin qarshi ko‘rsatmalar hisoblanib, bola organizmining individual holati, epidanamneziga asoslanib shifokor tomonidan belgilanadi. Masalan, ayrim vaksinalarga bo‘lgan reaksiyalar. Shu kabi holatlarda antigistamin preparatlar qo‘llanilib, so‘ng vaksina o‘tkaziladi.
  • Vaqtinchalik qarshi ko‘rsatmalar – qon va siydik tahlilidagi kamchiliklar, tana harorati oshishi, holsizlik va yallig‘lanish jarayonlari kechayotgan holatlarda.
  • Doimiy qarshi ko‘rsatmalar – bu ham chin qarshi ko‘rsatmalar hisoblanib, vaqt o‘tishi bilan yo‘qolib ketmaydiga holatdir. Masalan immun tizimi defitsiti.
  • Umumiy qarshi ko‘rsatmalar – surunkali va o‘tkir kasallik davrlaridagi qarshi ko‘rsatmalar.
Vaksinalar Qarshi ko‘rsatmalar
1 Barcha vaksinalar Kuchli allergik reaksiya yoki avvalgi olingan vaksinada reaksiyalar bo‘lgan bo‘lsa.
2 Barcha tirik vaksinalar OPV Immun tanqisligi holatlari, immunosupressia, o‘sma kasalliklari.
3 BSJ (silga qarshi vaksina) Bola tug‘ilganda 2000 grdan past vaznda tug‘ilgan bo‘lsa.
4 AKDS Asab tizimi tomonidan kamchiliklar bo‘lsa, anamnezida tutqanoqlar bo‘lsa.
5 Qizamiq, parotit, qizilchaning kombinirlangan vaksinasi Allergik reaksiyalarning og‘ir ko‘rinishlari. Tuxum oqsiliga anafilaktik reaksiyalar.
6 Virusli gepatit B Allergik reaksiyalar
5 ADS, ADS-M, AD-M (bo‘gma, qoqshol) Qo‘llanmadagi qarshi ko‘rsatmalar.

Hozirgi kunda vaksinatsiyaga qarshi ko‘rsatmalar yo‘qoliba bormoqda, chunki tayyorlanayotgan vaksinalar nojo‘ya ta’sirlari nisbatan kamaygan.

Barcha onalar bilishi kerak, vaksinatsiya – bu bolani hayot uchun xavfli bo‘lgan kasalliklardan ximoya qiluvchi yagona yo‘ldir, bunda nojo‘ya ta’sirlar ham kuzatilib, shu og‘ir kasalliklarning yengil formasi bilan kasallanib o‘tishlarini unutmaslik zarur. Bunda shifokorning malakasi va bilimi ham muhim ahamiyat kasb etadi – shifokor bolaga zarar yetkazishi mutlaqo mumkin emas!

Emlash qayerda o‘tkaziladi?

Zamonaviy tibbiyotda vaksinatsiya poliklinikada, maxsus vaksina o‘tkazish markazlarida va uyda o‘tkaziladi. Vaksina o‘tkazayotgan shifokor mutaxassisligi va yetarlicha bilimi bo‘lishi kerak. Ayniqsa, bir yoshgacha bo‘lgan bolalarda ayrim guruh vaksinalari qat’iy jadval bo‘yicha va shifokor nazorati ostida o‘tkazilishi shart.

O‘QING:  Bolalarda pnevmoniya kasalligi - sabablari, belgilari, tashxislash va davolash usullari
Maqolani baholashni unutmang, iltimos!
1 yulduz2 yulduz3 yulduz4 yulduz5 yulduz

Loading...


🏠 » Bolalar salomatligi » Emlash – turlari, o‘tqazilish tartibi, emlash kalendari va qarshi ko‘rsatmalar


Loading...

2 Replies to “Emlash – turlari, o‘tqazilish tartibi, emlash kalendari va qarshi ko‘rsatmalar”

  1. Qarshi ko’rsatmalar haqida to’liq ma’lumot bersangiz. Bo’lar bo’lmasga emlashdan qoldirish, davlatni puliga kelgan preparatlarni isrof qilish

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan